SETA | Türk Eğitim Sisteminde Dönüşüm Raporu

I. KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Photo by Robiul Islam on Unsplash

Önce kavramlar…

• Kesintisiz Eğitim: İlkokul ve ortaokul kademelerini birleştirerek tek bir çatı altında zorunlu kılan, mesleki/dini okulların orta kısımlarının kapatılmasına yol açan ve Türkiye’de 2012 yılına dek sürdürülen eğitim modeli.
• Yaşayan Diller ve Lehçeler: Türkiye’de geleneksel olarak kullanılan farklı yerel dil ve lehçelerin ortaokullarda seçmeli ders olarak okutulmasını sağlayan müfredat alanı.
• Cemaat Vakıfları: Gayrimüslim azınlıklara ait olan ve taşınmaz edinme ile eğitim kurumu işletme hakları yasal düzenlemelerle genişletilen hukuki vakıf tüzel kişilikleri.
• Sivil Ölüm: Kamu görevlilerinin veya öğretmenlerin disiplin cezaları, fişlemeler ve ihraçlarla çalışma hayatının dışına itilmesini ifade eden sosyo-politik kavram.
• İHL (İmam Hatip Lisesi): Millî Eğitim Temel Kanunu kapsamında öğrencileri hem mesleğe hem de yükseköğretime hazırlayan mesleki ve dini lise kademesi.
• İHO (İmam Hatip Ortaokulu): İmam hatip liselerinin bünyesinde ilk kademe eğitim veren dini ve temel öğretim ortaöğretim kademesi.

II. ARAŞTIRMACI KURUM

Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı (SETA): Sosyal yaşam, ekonomi, eğitim ve dış politika alanlarında bilimsel araştırmalar ve politika analizleri yapan, stratejik vizyon geliştirmeyi amaçlayan düşünce kuruluşu.

III. METODOLOJİ

Rapor; 2002-2024 yılları arasında Türk eğitim sisteminde yaşanan ideolojik dönüşümleri, yasal düzenlemeleri ve idari kararları karma yöntemle inceliyor. Çalışmada, resmî gazete kayıtları, kanun maddeleri, YÖK ve MEB istatistikleri, tarihsel dava dosyaları ve Danıştay kararları sistematik olarak taranıyor. Katsayı uygulamasının, kesintisiz eğitimin ve başörtüsü yasaklarının yarattığı niceliksel kayıplar karşılaştırmalı tablolar ve kronolojik analizlerle sentezleniyor.

IV. BULGULAR

Katsayı engeli üniversite kapılarını meslek liselerine kapatıyor.

• Katsayı adaletsizliği, YÖK’ün kararıyla tüm adaylar için katsayınınyı 0,12 olarak eşitlenmesiyle birlikte 2012 yılından itibaren son buluyor.
• Raporda1998 tarihli YÖK kararı doğrultusunda, 1999 yılından itibaren üniversite sınavlarında adayların mezuniyet alanlarına göre farklı katsayı uygulamasına geçildiği vurgulanıyor.
• Öğrencilerin alan içi tercihlerinde ortaöğretim başarı puanı 0,5 ile çarpılırken alan dışı tercihlerde bu katsayı 0,2 seviyesine düşürülüyor.
• Rapora göre en yüksek başarı puanı üzerinden yapılan hesaplamalarda, alan içi ile alan dışı tercih yapan iki aday arasında 24 puanlık fark mevcut.
• Katsayı oranları 2003-2009 yılları arasında alan dışı için 0,3; alan içi için 0,8 ve mesleki tercihler için 0,24 olarak değiştiriliyor ve adaylar arasındaki puan farkı 50’ye ulaşıyor.
• Raporda katsayı engeli nedeniyle hukuk fakültelerine yerleşen İHL mezunu öğrenci sayısının 1998 yılında 232 iken bir yıl sonra bu sayının %77 gerileyerek 54’e düştüğü belirtiliyor.
• Aynı yıl, siyasal bilgiler fakültelerine yerleşen İHL mezunlarının sayısı 277’den 97’ye gerilerken; öğretmenlik programlarına yerleşen öğrenci sayısı 3285’ten %97’lik bir düşüşle 97’ye geriliyor.

Kesintisiz eğitim modeli mesleki eğitimde gerilemeye sebep oluyor.

• 1997’de kabul edilen 4306 sayılı kanunla ilkokul ve ortaokullar birleştirilerek 8 yıllık kesintisiz eğitim modeline geçiliyor.
• Rapora göre, ideolojik gerekçelerle hayata geçirilen kesintisiz eğitim modeliyle birlikte meslek liselerinin ve imam hatiplerin ortaokul kısımlarının tamamen kapatıldığı vurgulanıyor.
• 1996-1997 döneminde 511 bini aşan İHL öğrencisi, orta kısımların kapatılması ve katsayı kanunuyla 2003-2004 döneminde 84 bine geriliyor.
• Kesintisiz eğitim, 11 Nisan 2012 tarihli 6287 sayılı kanunla zorunlu eğitimin kesintili 12 yıla (4+4+4) çıkarılmasıyla birlikte son buluyor.
• Orta kısımların yeniden açılmasıyla birlikte 2012-2013 eğitim yılında İHO’larda 94 binden fazla öğrenci ders başı yapıyor.
• 2022-2023 dönemine gelindiğinde ise İHO’larda yaklaşık 700 bin, İHL’lerde ise 476 bini aşkın öğrenci eğitim gördüğü belirtiliyor.

28 Şubat sürecinde on binlerce eğitimci sivil ölüme mahkûm ediliyor.

• Rapora göre 28 Şubat postmodern darbe sürecinde çok sayıda kamu görevlisi ve öğretmen dini inançları sebebiyle soruşturma, ihraç ve istifaya zorlanıyor.
• 1997-2001 yılları arasında yaklaşık 11 bin öğretmen görevinden istifa etmek zorunda bırakılıyor.
• Disiplin cezasına çarptırılan öğretmenlerin sayısı 11.890’ı bulurken disiplin soruşturması geçirenlerin sayısı 33.271’e ulaşıyor.
• Rapora göre MİT tarafından irticacı olarak fişlenen öğretim görevlisi sayısı 417, öğretmen sayısı ise 949 olarak kayıtlara geçiyor.
• 28 Şubat sürecinde haksız yere ihraç edilen, soruşturma geçiren veya istifaya zorlanan toplam eğitim personeli sayısı 65.818.
• Mağdur eğitimcilerin hakları, 2006 yılındaki 5525 sayılı disiplin affı kanunu ve 2013 yılındaki 6495 sayılı düzenlemeyle birlikte iade ediliyor.

Başörtüsü yasakları anayasal reformlarla son buluyor.

• Türkiye yükseköğretim tarihindeki ilk başörtüsü engeli 1964 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi birincisi Gülsen Ataseven’in konuşmasının engellenmesiyle kayıtlara geçiyor.
• YÖK’ün 1982 tarihli genelgeleri ile üniversite kampüslerinde başörtüsü tamamen yasaklanırken 1985 disiplin yönetmeliğiyle de kınama cezası kapsamına alınıyor.
• 2014’te yapılan yönetmelik değişikliğiyle ortaokul ve liselerde başörtüsü kullanımı tamamen serbest bırakılıyor.
• Hak ihlallerine yönelik son yasal güvence, 11 Mart 2023 tarihinde YÖK’ün Öğrenci Disiplin Yönetmeliği’ni yürürlükten kaldırmasıyla sağlanıyor.

Daraltılan ilahiyat kontenjanları ve dini eğitimde yaş engeli.

• 1999 tarihli 4415 sayılı kanunla dini eğitim almaya ve Kur’an kurslarına gitmeye 8 yıllık temel eğitimi bitirme şartı getiriliyor.
• Raporda yaş engelinin, 2011 tarihli KHK ile yürürlükten kaldırılarak dini eğitimin önünün açıldığı ve öğrenci sayısının yeniden 300 bini aştığı yer alıyor.
• Katsayı kısıtlamalarıyla birlikte ilahiyat fakültelerinin kontenjanlarının düştüğü görülüyor. 1997-1998 döneminde fakülte kontenjan sayısı 3076 iken, 2004-2005 dönemine gelindiğinde ise 972.
• Rapora göre kontenjan sınırlamalarının kalkmasıyla birlikte 2023-2024 döneminde İlahiyat ve İslami İlimler fakültelerindeki toplam öğrenci sayısı 126 bine ulaşıyor.

Seçmeli din ve dil dersleriyle müfredat zenginleşiyor.

• 2012 tarihli 6287 sayılı kanunla ortaokul ve liselerde Kur’an-ı Kerim ile Hz. Peygamber’in hayatı seçmeli ders olarak müfredata ekleniyor.
• 2023-2024 eğitim yılı ders çizelgelerine Adab-ı Muaşeret, İslam Bilim Tarihi, Osmanlı Türkçesi ve Türk Sosyal Hayatında Aile gibi çok sayıda seçmeli ders dâhil ediliyor.
• 2012 yılından itibaren MEB bünyesinde Yaşayan Diller ve Lehçeler başlığı altında seçmeli Kürtçe, Adigece, Lazca ve Gürcüce dersleri müfredata ekleniyor.
• Rapora göre 2014-2024 yılları arasında YDL derslerini tercih eden toplam öğrenci sayısı 25.285.

Azınlık vakıflarının haklarının iadesi için yasal reformlar hayata geçiriliyor.

• 2003 4778 sayılı kanunla cemaat vakıflarına taşınmaz mal edinme izni verme yetkisi Bakanlar Kurulu’ndan alınarak Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devrediliyor.
• 2008 yılındaki Vakıflar Kanunu değişikliğiyle cemaat vakıflarının taşınmaz edinirken izin alma zorunluluğu tamamen kaldırılıyor.
• 2007 tarihli Özel Öğretim Kurumları Kanunu ile yabancı ve azınlık okullarına arazi edinme, kapasite artırma ve binalarını yenileme kolaylığı sağlanıyor.

V. BİZDEN KISA KISA

• Rapor Bülteni Threads hesabımız açıldı. Takip etmek için tıklayın.
• En büyük destekçimiz okuyucularımız. Ücretli abonelik seçeneğimiz artık mevcut. Bizi desteklemek isterseniz aylık 5 USD ile ücretli aboneliğe geçebilirsiniz.
• Rapor Bülteni video içerik editörü Esra Gül Taşdelen tarafından hazırlanan #OdakVeri serisinin yeni bölümü Instagram hesabımızda yayınlandı. Buraya tıklayarak videoyu izleyebilir ve bizi takip edebilirsiniz.