KÜME Vakfı | Kutupluluk ve Tedarik: Soğuk Savaş’tan Günümüze Orta Doğu Savunma Ticaretinin Yapısal Dönüşümü Raporu

I. KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Önce kavramlar…

• Kesintili Regresyon: Bir eşik değerin (örneğin Soğuk Savaş’ın bitişinin) bağımlı değişkenler üzerindeki ani seviye sıçramalarını ve zaman içindeki eğim değişimlerini ölçen nicel analiz yöntemi.
• SIPRI TIV: Transfer edilen silahların parasal değerinden ziyade operasyonel ve askeri kapasitesini ölçülebilir kılan ham madde ve birim indeksleme sistemi.
• Brejnev Durgunluğu: 1960’ların sonundan itibaren Sovyetler Birliği’nde yaşanan, SSCB’nin küresel askeri ve ekonomik nüfuzunu sınırlayan duraklama dönemi.
• Detente (Yumuşama Dönemi): Soğuk Savaş döneminde ABD ile SSCB arasında nükleer silahlanmayı kısıtlayan ve iki blok arasındaki gerilimi düşüren diplomasi evresi.
• Asimetrik Bağlanma: Tek kutuplu düzende alıcı devletlerin teknolojik zorunluluk nedeniyle hakim güce tek taraflı bağımlılık geliştirmesi durumu.
• Riskten Korunma / Çeşitlendirme: Belirsiz çok kutuplu ortamlarda tek bir müttefike bağımlı kalmamak için tedarik ağını farklı aktörlerle genişletme stratejisi.
• Birlikte Çalışabilirlik: Farklı ülkelerden alınan silah sistemlerinin, mühimmatların ve askeri doktrinlerin birbiriyle uyumlu çalışabilme yeteneği.
• Bölge İçi Tedarik: Bölge ülkelerinin dış güçler yerine kendi aralarında gerçekleştirdiği silah ve savunma teknolojisi transferleri.

II. ARAŞTIRMACI KURUM

Kültür Medeniyet (KÜME) Vakfı: İstanbul merkezli; güvenlik, strateji, uluslararası ilişkiler, toplum ve kültür alanlarında nitel ve nicel yöntemlerle araştırmalar yürüten düşünce kuruluşu.

III. METODOLOJİ

IV. BULGULAR

Soğuk Savaş’ın çift kutuplu yapısında pazar bölüşülüyor.

• Rapora göre, Soğuk Savaş yıllarında ABD ve SSCB’nin Orta Doğu silah pazarındaki birleşik payı %80 seviyesinde.
• 1948-1967 arasındaki ilk evrede SSCB, Mısır ve Suriye ile kurduğu bağlarla öne çıkarken Altı Gün Savaşı döneminde pazar payı tarihi zirvesini görüyor.
• 1967-1980 arasındaki ikinci evrede Brejnev Durgunluğu ve Detente ile birlikte Sovyet satışı geriliyor.
• Mısır’da Enver Sedat’ın 1972’de Sovyet danışmanları göndermesiyle Mısır, Batı eksenine kayıyor.
• 1980-1990 arasındaki üçüncü evrede ABD pazarda öne geçiyor.
• 1984’te Türkiye ile ABD 150’den fazla F-16 montaj/üretim anlaşması imzalıyor.
• SSCB, Afganistan müdahalesi ve İran-Irak Savaşı’ndaki parçalanmayla geriliyor.

Tek kutuplu dönemde ABD’nin pazardaki hakimiyeti zirvede.

• Raporda, SSCB’nin dağılmasıyla birlikte bölge ülkelerinin Washington’un teknoloji rejimine asimetrik bağlandığı belirtiliyor.
• Kesintili regresyon modeli, Soğuk Savaş’ın bitişiyle ABD’nin tedarik anlaşmalarındaki güçlü sıçramayı doğruluyor.
• Rapora göre, Rusya’nın pazar payı Soğuk Savaş’ın bitişiyle birlikte yaklaşık beşte bir oranında düşüyor.
• Soğuk Savaş dönemi boyunca iki süper gücün ortalama birleşik pazar payı dörtte üçe yakın hesaplanıyor. (%73)

Çok kutupluluğun yükselişiyle ABD’nin baskın konumu zayıflıyor.

• Rapora göre, 2000’li yılların ortalarından itibaren ABD’nin bölgedeki pazar payı yıllık bazda gerilemeye başlıyor.
• Obama döneminde Suudi Arabistan ile yapılan 60 milyar dolarlık dev F-15 anlaşması gibi geçici artış dönemleri yaşansa da genel düşüş trendi değişmiyor.
• ABD ve Rusya’nın pazardaki toplam payı, yıllık bazda kademeli olarak geriliyor.

Güç boşluğu dış aktörlerce doldurulamıyor.

• Rusya, 2006’da Cezayir’in 5 milyar dolara yakın borcunu silip Su-30MKA ve T-90 satmasıyla istisnai bir sıçrama yapsa da kalıcı bir tedarik ağı kuramıyor.
• Çin, 2009’da bölgeyle ticarette ABD’yi geçerek farkı iki buçuk kata çıkarıyor.
• Küresel petrol ithalatının beşte birinden fazlasını yapan Çin’in Kuşak ve Yol yatırımları 40 milyar dolara yaklaşsa da silah pazarındaki payı hala sınırlı.
• Rapora göre, Fransa, İngiltere ve Almanya ihracat kısıtları nedeniyle varlık gösteremiyor.
• 2021-2025 arasında silah ihracatını artıran tek istisna ülke İtalya.
• Brezilya, Güney Kore ve Pakistan gibi ülkeler esnek şartlarla pazara giriyor.

Dış aktörlerin boşluğunu bölge içi tedarikçiler değerlendiriyor.

• Rapora göre, bölge içi silah tedarik oranı Soğuk Savaş sonrasında pozitif yönde ivme kazanıyor.
• İsrail, 2020-2024 arasında bölge içi ihracatın yarısından fazlasını karşılıyor. İhracatının yarısı hava savunma sistemlerinden oluşuyor. İbrahim Anlaşmaları ile başlayan süreç, 7 Ekim 2023 sonrası Gazze olaylarıyla fiilen duruyor.
• Türkiye, bölge içi ihracatın %28’ini karşılarken toplam silah satışının üçte birini Orta Doğu’ya yapıyor. Karabağ, Libya, Suriye ve Ukrayna’da kendini kanıtlayan İHA ve zırhlı araçlar öne çıkıyor.
• İran, bölge içi ihracatta %7 ile üçüncü sırada. Vekil ağları ve Rusya’ya yaptığı İHA transferleriyle öne çıksa da Esad rejiminin devrilmesi ve Hizbullah’ın darbe almasıyla ağır kan kaybediyor.
• BAE, bölge ithalatının %5’ini karşılıyor. Türkiye ile BAE arasında savunma teknolojisi iş birliği potansiyeli bulunsa da geçmiş ayrışmalardan kaynaklı güven açığı sürüyor.

V. BİZDEN KISA KISA

• Rapor Bülteni Threads hesabımız açıldı. Takip etmek için tıklayın.
• En büyük destekçimiz okuyucularımız. Ücretli abonelik seçeneğimiz artık mevcut. Bizi desteklemek isterseniz aylık 5 USD ile ücretli aboneliğe geçebilirsiniz.
• Sürdürülebilirlik Profesyoneli Serhat Şabap tarafından hazırlanan #ÖteYandan serisinin yeni bölümü YouTube kanalımızda yayınlandı. Buraya tıklayarak videoyu izleyebilir ve kanalımza abone olabilirsiniz.