Arayın
Twitter Facebook Instagram Linkedin Youtube Whatsapp
#167

İPM | Türkiye’nin Plastik Atık İthalatı

VERİ

14 Kavram

2 Kurum

22 Bulgu

ETİKETLER

Yeni raporlar için abone olun.Rapor Bülteni, her hafta yeni bülten yayınlar.

Merhaba,

Rapor Bülteni’nin 167. sayısında İstanbul Politikalar Merkezi ve Stiftung Mercator Girişimi tarafından yayımlanan Türkiye’nin Plastik Atık İthalatı: Çevresel Riskler ve Politika Seçenekleri başlıklı araştırmayı inceliyoruz.

Rapor; Türkiye’nin küresel plastik atık pazarındaki konumunu, ithalatın yarattığı çevresel, toplumsal riskleri ve stratejik politika seçeneklerini analiz ediyor.

İyi okumalar!

spot Çevresel riskler, yasal çerçeve ve politika seçenekleri.

I. KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Önce kavramlar…

  • Atık Sömürgeciliği (Waste Colonialism): Gelişmiş küresel kuzey ülkelerinin ürettikleri plastik ve tehlikeli atıkları çevresel ve sosyal maliyetlerden kaçınmak amacıyla atık yönetimi altyapısı zayıf küresel güney ülkelerine ihraç etmesi pratiği.
  • PIC Prosedürü (Önceden Bilgilendirilmiş Onay): Basel Sözleşmesi ve AB düzenlemeleri kapsamında, tehlikeli veya karışık atık sevkiyatı öncesinde ihracatçı ülkenin ithalatçı devletten resmî onay alma zorunluluğunu ifade eden denetim mekanizması.
  • MoTAT (Mobil Tehlikeli Atık Takip Sistemi): Türkiye’de atıkların gümrük veya üretim noktalarından tesislere hareketini GPS üzerinden izleyen ancak tesis içi süreçleri ve bakiye atık bertarafını denetleyemeyen dijital takip altyapısı.
  • ESM (Çevreye Uygun Yönetim): Atıkların insan sağlığı ve çevreyi koruyacak uluslararası mevzuata eş değer standartlarda işlendiğini kanıtlayan çevre yönetim ilkesi.
  • Kütle Dengesi: Tesis içerisine giren ham atık miktarı ile tesisten çıkan geri dönüştürülmüş ürün ve atık miktarının dijital olarak birebir eşleştirilmesi esasına dayanan izlenebilirlik yöntemi.
  • İnformel Atık Toplayıcılığı: Belediye ve lisanslı firmaların toplamadığı atıkları sokaklardan ayrıştırarak geri dönüşüm ekosistemine kazandıran, Türkiye’de 500 binden fazla kişinin geçim kaynağı olan ancak ağır sağlık ve ekonomik sömürü riskleri barındıran kayıtdışı çalışma yapısı.
  • BM Comtrade: Birleşmiş Milletler’in uluslararası mal ticareti istatistiklerini derleyip yayımladığı resmi ve açık kaynaklı veri tabanı.
  • AB Eurostat: Avrupa Birliği üyesi ülkelerden ve ticari ortaklarından gelen ekonomik, sosyal, çevresel ve ticari verileri toplayarak standartlaştıran ve kamuoyuna sunan ana yetkili organ.
  • PAGEV (Türk Plastik Sanayicileri Araştırma, Geliştirme ve Eğitim Vakfı): Türkiye plastik sektöründeki üreticileri, imalatçıları ve sanayicileri temsil eden ana kuruluş.
  • Sankey Diyagramı: Karmaşık bir sistemdeki enerji, ham madde, finansal kaynak veya atık akışlarının kaynak noktalarından nihai tüketim ve bertaraf alanlarına kadarki yolculuğunu gösteren akış şeması.
  • 2B Plast Vakası: Küresel plastik atık ticaretindeki denetim zafiyetini ve belgelendirme sistemlerinin sahadaki gerçeklikle nasıl taban tabana zıt olabileceğini kanıtlayan skandal. Düzce’de kapalı olan bir tesisin Almanya’dan plastik atık ithalatını sürdürmesiyle uluslararası denetim ve sertifikasyon sistemindeki zafiyetin belgelenmesi bu duruma somut bir örnek.

II. ARAŞTIRMACI KURUM

İstanbul Politikalar Merkezi (İPM): Sabancı Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren ve iklim değişikliği, sürdürülebilirlik, uluslararası ilişkiler ile kamu politikaları alanlarında analizler üreten İstanbul merkezli bir politika araştırma kuruluşu.

Stiftung Mercator: Bilim, eğitim, çevre politikaları ve toplumlar arası diyalog projelerine küresel ölçekte finansal ve stratejik destek sağlayan bir kuruluş.

III. METODOLOJİ

Rapor; Birleşmiş Milletler Comtrade, AB Eurostat, T.C. Ticaret Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TÜİK, PAGEV ve Basel Action Network verilerini karşılaştırmalı analize tabi tutuyor. Türkiye’deki plastik atık akışını ve çevreye sızıntı oranlarını haritalandırmak üzere Sankey diyagramı modellemesi kullanılıyor.

Prof. Dr. Sedat Gündoğdu’nun liderliğinde hazırlanan çalışma, Adana’daki geri dönüşüm tesislerinin tarımsal sulama kanallarına yaptığı atıksu deşarjlarından alınan örneklerin ölçümlerine, 2B Plast vakası incelemesine ve AB Atık Sevkiyat Tüzüğü’nün mevzuat niteliğindeki karşılaştırmalı değerlendirmelerine dayanıyor.

IV. BULGULAR

Türkiye küresel plastik atık ithalatında Avrupa’nın birincil varış noktası konumunda.

  • Rapora göre, küresel plastik üretiminde son 75 yılda yaklaşık 300 kat artış görülüyor.
  • Plastiklerin neredeyse tamamı fosil yakıtlardan elde ediliyor.
  • Plastik üretiminin 2045’te iki katına çıkması ve 2050’ye kadar küresel karbon bütçesinin beşte birini tüketmesi bekleniyor.
  • Bugüne kadar dünya genelinde üretilen plastiklerin geri dönüştürülme oranı yalnızca %10.
  • Çin’in 2017 sonunda plastik atık ithalatını yasaklaması öncesinde AB’den 6 yılda toplam 189 bin ton plastik atık ithal eden Türkiye, yasak sonrasında tek bir yılda bu miktarın 3 katını ithal etmiş durumda.
  • 2018’de 437 bin tona yükselen ithalat hacminin, 2024 yılında 1,3 milyon ton seviyesine ulaştığı görülüyor.
  • Türkiye, Avrupa’da Almanya’nın ardından ikinci, dünyada ise yedinci sırada yer alan devasa bir plastik işleme kapasitesine sahip.
  • Rapora göre, Türkiye’de 10 milyon ton plastik mamul üretiliyor ve bunun 8 milyon tonu iç piyasada tüketiliyor.

Yerli atık yönetiminde zafiyet veri şeffaflığında eksiklik mevcut.

  • Türkiye’nin yıllık belediye atığı üretimi 33 milyon ton seviyesinde. Bu atığın 3,3 milyon tonunu plastik atıklar oluşturuyor.
  • Mevzuata rağmen belediye atıklarının yaklaşık %90’ı hâlâ düzenli depolama sahalarına veya vahşi döküm alanlarına bırakılıyor.
  • Dünya Bankası verilerine göre, Türkiye’nin belediye atığı geri dönüşüm oranı yaklaşık %12.
  • Türkiye’nin ulusal üretimi ve ithal ettiği çöplerle birlikte yıllık plastik atık yükü 4,6 milyon ton.
  • Türkiye’nin yıllık plastik atık yükünün yaklaşık üçte birinin doğrudan çevreye karıştığı belirtiliyor (1.6 milyon ton).
  • Rapora göre, AB Eurostat, BM Comtrade, PAGEV ve Ticaret Bakanlığı gibi resmi kaynakların Türkiye’nin plastik atık ithalatına dair çelişkili rakamlar açıklaması, atık ticaretindeki denetim ve şeffaflık zafiyetini belgeliyor.

Geri dönüşüm süreçleri ağır kimyasal riskler üretiyor.

  • Türkiye’nin toplam plastik atık ithalatının yaklaşık %60’ı Adana’daki geri dönüşüm tesislerinde işleniyor.
  • Raporda, tarımsal sulama kanallarından saatte 5,3 milyardan fazla mikroplastik parçacığın geçtiği ve sucul sistemlere karıştığı belirtiliyor.
  • Kirli suların tarımda kullanılması, plastik kirliliğini ihracatlık sebze ve meyveler üzerinden doğrudan gıda zincirine taşıyor.
  • Geri dönüşüm tesislerinde çıkan yangınların 2017’de yıllık 6 vaka iken 2022’de 125 vakaya çıktığı ifade ediliyor.
  • Plastiklerin açıkta yanmasıyla ortaya çıkan dioksin, furan ve siyah karbon emisyonları normal değerlerin 50-60 katına ulaşmış durumda..
  • İthal atıkların malzeme fiyatlarını düşürmesi nedeniyle atık toplayıcıları plastik toplamak yerine kağıt ve alüminyuma yöneliyor ve bu durum yerli plastiğin toplama oranını düşürüyor.

Denetim zafiyetleri yasal kalkan görevi görüyor.

  • Raporda, Düzce’deki 2B Plast tesisinin aylar önce kapanmış olmasına rağmen hala Almanya’dan atık almaya devam ettiği belirtiliyor.
  • Mevcut MoTAT (Mobil Tehlikeli Atık Takip Sistemi) sistemi, tesis içerisindeki atık kütle dengesini ve bakiye atıkların araziye dökülmesini veya yakılmasını denetleyemiyor.

V. BİZDEN KISA KISA

  • En büyük destekçimiz okuyucularımız. Ücretli abonelik seçeneğimiz artık mevcut. Bizi desteklemek isterseniz aylık 5 USD ile ücretli aboneliğe geçebilirsiniz.
  • Bu yıl Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleşen COP31 Antalya’da devam ederken iklim değişikliğini ele aldığımız içeriklere devam ediyoruz. #BirGöstergeBirYorum serisinin otuz üçüncü sayısında, İLKE Vakfı Araştırmacısı Enes Koru Türkiye’de iklim değişikliği algısını ele aldı. Bağlantı üzerinden inceleyebilirsiniz.

Aşağıdaki buton ile e-bültenimizi arkadaşlarınıza tavsiye edebilirsiniz.

Rapor Bülteni’i paylaş

Rapor Bülteniyle ilgili her türlü görüş ve önerilerinizi info@raporbulteni.com adresine veya bu bültene cevap yazarak ulaştırabilirsiniz.

Rapor Bülteni Genel Yayın Yönetmeni Malik Kadir Ezber’e ise malik@raporbulteni.com adresinden ulaşmanız mümkün.

168. sayımızda görüşmek üzere.

Hoşça bakın zâtınıza!